Zakon Świętego Pawła Pierwszego PustelnikaSolus Cum Deo Solo

Ordo Sancti Pauli Primi Eremitae - Zakon Świętego Pawła Pierwszego Pustelnika

Liturgia dnia

Dziś o powołania i za powołanych modlą się:

Video




TERMINY
rekolekcji

Transmisja z
Kaplicy Matki Bożej
na Jasnej Górze


stat4u

Życie » Muzyka paulińska

Wkład paulinów w kulturę muzyczną Środkowej Europy

Kultura muzyczna zawsze stanowiła istotną część życia i działalności zakonów. To właśnie klasztory należały przez wieki do najważniejszych ośrodków jej pielęgnowania, głównie w zakresie twórczości liturgiczno-muzycznej. Podobnie było w dziejach zakonu paulińskiego, choć trudno szukać na ten temat informacji w różnojęzycznych leksykonach muzycznych. Powodem takiego stanu rzeczy – co pragnę mocno odkreślić – jest nie tyle brak troski władz zakonnych o rozwój kultury muzycznej czy niedostateczna ilość zachowanych źródeł, ale ciągle jeszcze niewystarczająca wiedza w omawianym zakresie tematycznym. Bardzo długo bowiem nie podejmowano kompleksowych badań nad dziejami kultury muzycznej paulińskich klasztorów. Zapoczątkowały je dopiero podjęte w latach 60-tych ubiegłego stulecia dokumentacyjno-źródłowe prace prof. Pawła Podejki z Akademii Muzycznej w Gdańsku, które ukazały z jednej strony bogactwo i różnorodność tradycji muzycznych zakonu oo. paulinów, z drugiej natomiast uzmysłowiły ogrom zachowanych źródeł i konieczność ich naukowej weryfikacji oraz wnikliwych, interdyscyplinarnych badań. Z radością należy w tym miejscu zauważyć, że w ostatnim okresie podjęte zostały cenne inicjatywy w tym zakresie, głównie dzięki aktywnej działalności Stowarzyszenia Kapela Jasnogórska i funkcjonującego w jej ramach Zespołu Naukowo-Redakcyjnego Jasnogórskich Muzykaliów, oficjalnie powołanego w 2004 r. przez Generała Zakonu OO. Paulinów.

Dzięki wymienionym inicjatywom naukowo-badawczym najwięcej informacji posiadamy dziś odnośnie życia muzycznego klasztoru jasnogórskiego, niewątpliwie centralnego i najbardziej reprezentatywnego ośrodka zakonu oo. paulinów. Oprócz tego prowadzone były fragmentaryczne badania nad innymi, mniejszymi konwentami. Wszystkie uzyskane w procesie szczegółowych analiz zachowanych źródeł wyniki wyraźnie dowodzą, że troska o właściwy rozwój kultury muzycznej, przede wszystkim zaś o muzyczny wymiar celebracji eucharystycznych, była powszechna w całym zakonie paulińskim w różnych okresach jego rozwoju. Dowodzi tego ponadto sformułowane w 1628 r. i wielokrotnie powtarzane jeszcze w XIX stuleciu zarządzenie, by „nikt z braci profesów bez znajomości śpiewu chorałowego nie został dopuszczony do studiów lub święceń”. Patrząc z dzisiejszej perspektywy, mając na uwadze rozwój życia muzycznego choćby tylko w klasztorze jasnogórskim, możemy sądzić, że reguła ta przestrzegana była bardzo sumiennie.

1. Jasna Góra centrum kultury muzycznej zakonu paulińskiego

Powszechnie wiadomo, że Jasna Góra, obok znaczenia religijnego i duszpasterskiego, stanowiła również przez wieki prężny ośrodek kulturalny. Zarówno dla licznej rzeszy przybywających tu z różnych stron pielgrzymów, jak i ludności miejscowej, klasztor oo. paulinów stwarzał często jedyną okazję kontaktu z prawdziwą sztuką i wykonywaną na żywo muzyką. Zachowane źródła jednoznacznie potwierdzają, że na Jasnej Górze zawsze rozbrzmiewała kunsztowna w swojej różnorodności stylistycznej i bogactwie form muzyka, która była ważnym elementem kultu religijnego i odgrywała istotną rolę w życiu klasztoru. Obok oczywistej, codziennej posługi muzycznej w liturgii, interesujące w omawianym kontekście są pojawiające się w źródłach informacje o różnorodnych okolicznościach, podczas których rozbrzmiewała szczególnie uroczysta muzyka. Przykładowo można tu wymienić pełne zewnętrznego przepychu powitania specjalnych gości (m.in. królów, książąt, biskupów, opatów itp.), czy rocznice ważnych wydarzeń państwowych oraz kościelnych. Godne uwagi są również uroczyście obchodzone śluby oraz wesela organizowane na koszt klasztoru dla świeckich członków jasnogórskiej kapeli, czy sprawowane z podobnym splendorem – przy dźwiękach kapeli, poszczególne etapy święceń kapłańskich (subdiakonat, diakonat i prezbiterat) w przypadku muzyków zakonnych. Znamienne, że w zachowanych dokumentach źródłowych najczęściej jest mowa o wykonywaniu przez kapelę uroczystego Te Deum (nierzadko z dodatkiem: „in cantu figurali”), co wymownie świadczy o reprezentacyjnym także charakterze omawianego zespołu, który był niejako ówczesną wizytówką jasnogórskiego klasztoru.

Znaczenie kultury muzycznej, a zarazem bogactwo i różnorodność muzycznych tradycji zakonu oo. paulinów wymownie potwierdzają zachowane w jasnogórskim klasztorze archiwalia, gromadzone przez kilka stuleci – ponad 2000 rękopisów oraz ponad 300 druków, co daje w sumie około 3000 różnorodnych kompozycji. Jest to zatem najliczniejszy w Polsce, a zarazem jeden z liczniejszych w Europie zbiór muzykaliów, niezwykle przy tym reprezentatywny dla rozwoju ówczesnej muzyki religijnej (szczególnie XVIII i XIX w.). Mając na uwadze europejski kontekst wynikający z tematu niniejszego artykułu trzeba podkreślić, że szczególna wartość tej kolekcji polega przede wszystkim na tym, iż zawiera ona dzieła nie tylko twórców miejscowych, choć to jest niewątpliwie najbardziej interesujące, ale i wielu innych kompozytorów polskich, a także obcych, i to nawet tej miary co Carl Ditters von Dittersdorff (1739-1799) – ponad 40 manuskryptów, Joseph Haydn (1732-1809) – prawie 30 rękopiśmiennych kopii symfonii, mszy i innych dzieł religijnych, w tym oratorium Stworzenie świata, Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791) – także ponad 20 kopii, na czele ze słynnym Requiem, czy Ludwig van Beethoven (1770-1827) – tu warto wymienić dwa odpisy oratorium Chrystus na Górze Oliwnej z polskim, nie spotykanym poza Jasną Górą, tłumaczeniem tekstu. Należy ponadto wskazać na twórców czeskich i słowackich, gdyż w wielu przypadkach rękopisy jasnogórskie, co warto szczególnie wyakcentować, to jedyne zachowane ich dzieła, czyli tzw. unikaty. Należy wreszcie wspomnieć o bogatym dziale muzyki instrumentalnej (ok. 180 symfonii), która również znajdowała istotne miejsce w prezentacjach omawianego zespołu, stanowiąc zarazem jedną z bardziej interesujących kolekcji tego rodzaju.

Zachowane muzykalia i różnego rodzaju informacje źródłowe w pełni potwierdzają fakt, że muzyka towarzyszyła na Jasnej Górze przede wszystkim celebracjom liturgicznym, wszystkim najważniejszym nabożeństwom, a także spotkaniom pozaliturgicznym, na przykład różnorodnym powitaniom, rocznicom, a także posiłkom w refektarzu, spotkaniom kolędowym itp. Przykładowo można wspomnieć, że w omawianym archiwum zachowało się m.in. ponad 450 kompozycji mszalnych do łacińskich tekstów ordinarium missae, około 50 mszy żałobnych (Requiem) oraz ponad 90 cyklów nieszpornych. Z najbardziej typowym, a zarazem specyficznym dla omawianego sanktuarium kultem maryjnym związane są litanie (około 60), muzyczne opracowania tekstów tzw. antyfon maryjnych (około 100), a także inne drobne formy motetowo-pieśniowe (ponad 100). Na uwagę zasługują ponadto kompozycje związane z liturgicznym okresem Bożego Narodzenia (ok. 80) oraz adwentu (głównie opracowania introitu Rorate coeli) i wielkiego postu (szczególnie arie pasyjne).

2. Znaczenie kapeli jasnogórskiej dla rozwoju kultury muzycznej

Jasnogórski klasztor oo. paulinów był także znaczącym ośrodkiem kompozytorskiej twórczości muzycznej. Należy przypomnieć, iż działająca tu ponad trzy wieki (od końca XVI do początków XX stulecia) wokalno-instrumentalna kapela, będąca przedmiotem nieustannej troski władz zakonnych, należała do grona największych i najznakomitszych tego rodzaju zespołów muzycznych w Polsce, którego sława sięgała także poza granice kraju. W tym miejscu warto zwrócić uwagę na ożywione kontakty z innymi kapelami z kraju i zagranicy. Już w XVII w. gościła tu kapela królewska Władysława IV (m.in. w roku 1638 i 1642). Z kolei w XVIII stuleciu na szczególną uwagę zasługuje kilkakrotny pobyt kapeli królewskiej dworu polsko-saskiego w Dreźnie. Ponadto w zachowanych źródłach odnotowano obecność na Jasnej Górze muzycznego zespołu dworu cesarskiego w Wiedniu czy carskiego w Petersburgu, jak również szeregu polskich kapel dworskich i kościelnych, na czele z zespołem katedry wawelskiej. Należy zwrócić ponadto uwagę na owocne kontakty z kapelami z terenu Czech, Moraw, Słowacji, Austrii, Niemiec, czy autonomicznego wtedy Śląska, z którym kulturalne związki były szczególnie rozwinięte.

W skład kapeli jasnogórskiej wchodzili zarówno zakonnicy, jak i muzycy świeccy. Zespół składał się zazwyczaj z ok. 20 muzyków, kształconych na miejscu lub – co istotne dla naszych rozważań – przyjmowanych z innych ośrodków muzycznych (m.in. Kielce, Kraków, Leszno, Łask, Łowicz, Warszawa, Wrocław, Opava, Ołomuniec, Praga, Eisenstadt, Drezno). Kapeliści występowali w czasie prymarii, sumy i nieszporów w dni świąteczne i niedziele, codziennie wykonywali intrady podczas odsłaniania i zasłaniania obrazu, a na wieży rano i wieczorem (od maja do września) pieśni o NMP. Przed wotywą, sumą i nieszporami w dni uroczyste kapela grywała w XVIII i XIX w. symfonie oraz koncerty, a w 2. poł. XIX w. nawet uwertury operowe. Przy okazji różnych uroczystości muzycy grali również w refektarzu zakonnym, także podczas dysput filozoficznych i dogmatycznych.

Okres szczególnej świetności jasnogórska kapela przeżywała w XVIII i początkach XIX stulecia, kiedy to działało w niej wielu cenionych w swoim środowisku muzyków, zarówno zakonnych, jak i świeckich. Z tego też okresu zachowało się najwięcej informacji źródłowych o omawianym zespole. Dotyczą one, jak już wspomniano, najważniejszych wydarzeń odbywających się z udziałem kapeli (celebracje liturgiczne, powitania szczególnie ważnych gości, powitania pielgrzymek, ważniejsze rocznice, np. koronacji cudownego obrazu czy obrony Jasnej Góry), głównych zobowiązań zespołu, okoliczności jego występów, czy wreszcie muzyków kapeli, którzy, co szczególnie warto podkreślić, w wielu przypadkach byli zarazem kompozytorami. Obok tworzonych przez nich utworów wykonywano dzieła innych twórców polskich oraz obcych, głównie austriackich, czesko-morawskich, niemieckich, słowackich, a także włoskich i francuskich. Dzięki temu zachowane z tego okresu muzykalia należą nie tylko do najbogatszych, ale też najbardziej urozmaiconych, przez co doskonale spełniają kryterium reprezentatywności dla całej muzyki religijnej tworzonej w tym czasie w Polsce, jak również na terenach Europy Środkowej.

Także skład kapeli jasnogórskiej w pełni odzwierciedla ogólne tendencje epoki. Trzon zespołu wokalnego stanowili przez długi okres czasu uczący się w niej chłopcy zwani dyszkantystami, którzy realizowali „wysokie” partie wokalne, a także zakonnicy wykonujący partie głosów męskich. Z biegiem czasu coraz więcej było śpiewaków spoza zakonu, a pod koniec XVIII w. spotykamy już nawet głosy kobiece. Jeżeli chodzi o skład zespołu instrumentalnego, to jego podstawę w XVIII w. stanowiło najczęściej tzw. Kirchentrio (dwoje skrzypiec oraz partia basso continuo, realizowana zawsze przez organy, wzmacniane partią wiolonczeli, violone, bądź fagotu), które poszerzane było często o instrumenty dęte (clarini lub corni) oraz kotły (timpani). Na taką właśnie obsadę wskazuje większość zachowanych muzykaliów, a także unikatowa kolekcja instrumentów, do dziś eksponowana w jasnogórskim muzeum, jedna z największych i najbardziej wartościowych nie tylko na terenie naszego kraju . Nie rozwijając szerzej tego tematu warto zwrócić jednak uwagę na fakt, iż na Jasnej Górze zachowała się najstarsza w skali całej Europy trąbka ze znakomitego warsztatu Johannesa Starka z Norymbergi, wykonana w roku 1693.

3. Muzycy związani z zakonem oo. paulinów

Do XVIII w. dyrygentami jasnogórskiej kapeli, zwanymi najczęściej: magister capellae, prefectus capellae czy regens chori figurali, byli wyłącznie muzycy zakonni, w XVIII w. również muzycy świeccy, natomiast od lat 20-tych XIX stulecia wyłącznie muzycy świeccy . Podobnie zresztą kształtowały się te proporcje jeżeli chodzi o skład całego zespołu wokalno-instrumentalnego. Na podstawie gruntownych badań prof. P. Podejki wiemy, że na ogólną liczbę prawie 600 zidentyfikowanych muzyków kapeli jasnogórskiej około 150 było zakonnikami. Z kolei z grona ponad 40 kompozytorów jasnogórskich, którzy byli autorami znaczącej części wykonywanego w tym ośrodku repertuaru, co najmniej 14 było paulinami. Spośród tych ostatnich na szczególną uwagę zasługuje ponownie odkrywana, także poza granicami kraju (m.in. w archiwach Słowacji), znakomita twórczość o. Władysława Aleksandra Leszczyńskiego (1616-1680) , a także wartościowe dzieła liturgicznej musica figurata o. Eryka Jerzego Briknera (1705-1762), o. Michała Franciszka Zygmuntowskiego (1732-1802) czy o. Cyryla Floriana Goetz – Gieczyńskiego (1793-1866). Sporadycznie twórczością kompozytorską zajmowali się także inni zakonnicy: o. Szymon Neapolitanus (1551-1621), o. Melchior z Zegrza (1567-1630), o. Jan z Zegrza (ok. 1567-1633), o. Kasper Aleksandrowicz (1585-1652), o. Maryn Wawrzyniec Kornicki (1623-1671), o. Atanazy Ambrożyc (1633-1694), o. Maksymilian Bartłomiej Jowiński (1656-1691), o. Jakub Szymon Holtzmajer (1677-1737), o. Michał Piotr Polakowski (1710-1748) oraz br. Zachariasz Antoni Gelita [Jelita] (1757-1810). Warto w tym miejscu podkreślić, że prawie wszyscy wymienieni wyżej muzycy paulińscy byli wychowankami jasnogórskiej kapeli i w jej środowisku zdobywali gruntowne wykształcenie.

W kontekście podjętego tematu należy wskazać również na działalność świeckich muzyków omawianej kapeli, jak również recepcję ich twórczości, w innych ośrodkach. Najdoskonalszym przykładem jest tu niewątpliwie Marcin Józef Żebrowski – należący do najbardziej znanych, a jednocześnie najwybitniejszych przedstawicieli kapeli jasnogórskiej, w której działał, jako skrzypek, wokalista i pedagog, w latach 1748-1765 i prawdopodobnie w roku 1780 . Zachowane w archiwum oo. paulinów na Jasnej Górze dzieła tego twórcy (rękopisy 30 jego utworów, z których część to autografy) reprezentują dwa główne nurty muzyki XVIII w.: wokalno - instrumentalny (msze, nieszpory, magnificat, arie, duety) oraz instrumentalny (sonaty pro processione). Utwory Żebrowskiego wykonywane były także poza Jasną Górą, o czym świadczą rękopisy odnalezione w zbiorach muzycznych po kapelach kościelnych w Gidlach, Staniątkach i Szalowej, jak również w bibliotekach szwedzkich (Sztokholm i Lund), niemieckich (Berlin) oraz angielskich (Londyn i Cambridge). Warto tu podkreślić, że jego dzieła (Sinfonia in Es oraz 6 sonat triowych) drukowane były w latach 1757-1758 w znanym w całej Europie wydawnictwie J.J. Hummla w Amsterdamie . Odnaleziony ostatnio w Bibliotece Narodowej w Londynie rękopis Concerto grosso, sporządzony w roku 1748, dopełnia obraz oryginalnej i różnorodnej gatunkowo twórczości tego muzyka.

W perspektywie rozwoju kultury muzycznej XVIII w. na uwagę zasługują także wszyscy pozostali, wymienieni kompozytorzy jasnogórscy. Obok wymienionych wyżej twórców warto zwrócić ponadto uwagę na Franciszka Perneckhera (zm. 1769), z jego interesującymi ariami pasyjnymi, utworami bożonarodzeniowymi i nieszporami, a także Ignacego Rygalla (2 poł. XVIII w.) – z nielicznymi w muzyce polskiej XVIII stulecia kantatami.

W świetle wyznaczonej tematem artykułu problematyki na szczególną uwagę zasługuje muzyczna działalność samych zakonników, która – jak wielokrotnie wspomniano – była znacząca. Wychodząc poza krąg Jasnej Góry, najbardziej reprezentatywna jest niewątpliwie postać o. Amandusa Ivanschiza [Ivančića] OSPPE (1727-1758), którego – w świetle licznie zachowanych źródeł – zaliczyć możemy do grona najbardziej kreatywnych, a zarazem najpopularniejszych w całej Europie Środkowej muzyków zakonnych XVIII stulecia. Matthias Leopold Ivanschiz był pochodzenia chorwackiego, ale urodził się najprawdopodobniej w Austrii; zachowały się informacje, iż został ochrzczony w Wigilię 1727 r. w Wiener Neustadt. 30 maja 1744 r. wstąpił do należącego do prowincji austriackiej tamtejszego klasztoru paulińskiego przyjmując imię zakonne: Amandus. Mszę prymicyjną odprawił 25 listopada 1751 r. Od 1755 r. przebywał i działał w konwencie Maria Trost koło Grazu. W oparciu o zachowane źródła wiadomo ponadto o jego kontaktach z klasztorem oo. jezuitów w Grazu, dla których m.in. w roku 1755 komponował litanie oraz oratoria poświęcone najwybitniejszym postaciom tego zakonu (św. Ignacy Loyola, św. Franciszek Ksawery i św. Alojzy Gonzaga).

Znamienne, że w przeciwieństwie do szczątkowych informacji biograficznych o kompozytorze, zachowała się, na szczęście, stosunkowo duża liczba jego dzieł, która – zważywszy na fakt, iż kompozytor zmarł w wieku zaledwie 31 lat – budzi szacunek. W sumie zachowało się ponad 100 manuskryptów sygnowanych różnymi formami nazwiska (Ivanschiz, Ivančić, Ivančič, Ivancic, Ivansic, Ivancsics, Ivantsitz, Ivantschiz, Ivanschitz, Ivanschutz, Ivanschütz, Ivanzuch, Ivanach, zaś na Jasnej Górze: Juvanschitz i Juanzitz) oraz imienia (Amandus, Amando, Amand). Tak znaczna wariabilność wersji nazwiska tego twórcy wynika głównie z faktu, że jego utwory rozpowszechnione były w wielu środowiskach Europy Środkowej. Rękopisy z dziełami Ivanschiza przechowywane są w archiwach austriackich, belgijskich, czeskich, chorwackich, niemieckich, polskich (w tym z terenów Śląska, który w okresie działalności omawianego muzyka był regionem kulturowo autonomicznym), słowackich, słoweńskich, szwajcarskich i węgierskich. Dodajmy jeszcze, że w archiwum oo. paulinów na Jasnej Górze zachowały się tylko dwie msze kompozytora. Bogaty i różnorodny dorobek o. A. Ivančića obejmuje zarówno gatunki i formy muzyki religijnej, jak i świeckiej (m.in. msze, litanie, oratoria, offertoria, arie, symfonie, a także divertimenta, tria i utwory klawesynowe).

4. Edukacyjne znaczenie muzycznego środowiska Jasnej Góry

Na marginesie naszych rozważań można dodać, że w połowie XIX w. kapela jasnogórska przejmowała czasem funkcje orkiestry miejskiej, np. podczas różnych obchodzonych przez miasto okolicznościowych uroczystości rocznicowych. Mając ponadto na uwadze kontekst szczególnych związków pomiędzy klasztorem na Jasnej Górze a środowiskiem miejskim Częstochowy należy zwrócić jeszcze uwagę na znaczenie jasnogórskiej kapeli jako ośrodka edukacyjnego. Wspomniano już, że kapela, przyjmując zdolnych muzycznie młodych chłopców, najczęściej z pobliskich okolic, zapewniała im muzyczne wykształcenie. Pośród jasnogórskich muzyków wielu zasłynęło dzięki umiejętnościom pedagogicznym. Z muzyków zakonnych należy wymienić przede wszystkim wspomnianego już o. E. J. Briknera oraz o. Symforiana Franciszka Runge (1729-1786). Z kolei spośród świeckich kapelistów, obok wymienionego wyżej M. J. Żebrowskiego oraz Ludwika Maadera (XVIII w.), na szczególne podkreślenie zasługuje działalność pochodzącego ze Śląska Karola Fertnera (1803-1879). W środowisku częstochowskim znany był jako wokalista (początkowo dyszkantysta, później tenor) i multiinstrumentalista o ponadprzeciętnych umiejętnościach gry na różnych instrumentach (skrzypce, altówka, flet, klarnet, trąbka, organy), a przede wszystkim z aktywnej i owocnej pracy pedagogicznej. Warto podkreślić, iż w latach 1826-1846 prowadził nawet założoną przez siebie prywatną bursę muzyczną. Był ponadto skryptorem (przepisywał m.in. dzieła J. Haydna, J. Elsnera i W. Raszka), a także kompozytorem. Dodajmy, jednym z nielicznych w środowisku jasnogórskim w 2 poł. XIX w.

Muzycy kapeli jasnogórskiej, która oficjalnie zakończyła działalność na początku 1915 r., przyczynili się także znacząco do ożywienia życia muzycznego w instytucjach miejskich Częstochowy w pierwszych dekadach XX stulecia. Warto tu przypomnieć, że omawiany zespół przez wieki był jedynym ośrodkiem muzycznym w tym mieście. Po rozwiązaniu kapeli wielu z jej członków zaangażowało się w pracę pedagogiczną, bądź też muzykowanie w różnego rodzaju zespołach śpiewaczych oraz instrumentalnych, kameralnych i symfonicznych (np. w orkiestrze symfonicznej Towarzystwa Śpiewaczego „Lutnia”) . Dość wspomnieć tu takie nazwiska, jak: Franciszek Malec (w kapeli 1879-1910), Antoni Łęgosz (1880-1910), Józefat Błasikiewicz (1892-1914), Karol Wopaleński (1902-1914), Michał Raczyński (1910-1914) czy Henryk Miłek (1911-1914). Nadal też, o czym należy pamiętać, rozwijało się życie muzyczne klasztoru oo. paulinów na Jasnej Górze, szczególnie w wymiarze liturgicznym. Nie było już ono jednak tak bogate i różnorodne jak w poprzednich stuleciach, przerywane ponadto działaniami wojennymi, bądź też rozwijane w niesprzyjającej generalnie rozwojowi sztuki kościelnej sytuacji politycznej. Z pełnym przekonaniem, a zarazem niekłamaną satysfakcją należy jednak podkreślić, że muzyka na Jasnej Górze, jak i w innych paulińskich klasztorach zawsze była pielęgnowana z największą troską i nigdy nie zamilkła.

* * *

Już na podstawie tych niepełnych, syntetycznie przedstawionych informacji widzimy, że pielęgnowanie kultury muzycznej było istotnym elementem działalności zakonu oo. paulinów. Stwierdzenie to rodzi pilną potrzebę prowadzenia dalszych, interdyscyplinarnych i wyczerpujących badań w tym zakresie, które objęłyby wszystkie klasztory funkcjonujące (dawniej i dziś) zarówno w Polsce, jak i w innych krajach europejskich. Dzięki zaangażowaniu wymienionego na początku Zespołu Naukowo-Redakcyjnego Jasnogórskich Muzykaliów i Stowarzyszenia Kapela Jasnogórska badania takie zostały juz podjęte . Mamy nadzieję, że doprowadzą w najbliższych latach do powstania wyczerpującej analizy obrazu życia muzycznego w klasztorach paulińskich.

W różnego rodzaju opracowaniach o częstochowskim klasztorze oo. paulinów często używa się określenia: “skarby Jasnej Góry”, mając na uwadze przede wszystkim dewocjonalia i zabytki zachowane w cennym i wyjątkowym skarbcu. Jestem przekonany, że nadeszła pora, by do jasnogórskich skarbów zaliczać także zachowane w klasztorze i na nowo odkrywane źródła muzyczne. Od 2003 r. organizowane są w jasnogórskiej bazylice i innych miastach Polski cykliczne koncerty jasnogórskiej muzyki dawnej, dzięki którym przywracane są do życia ocalałe w rękopisach dzieła świadczące o bogatym dziedzictwie muzycznym omawianego ośrodka. Ukazały się już pierwsze nagrania w formie płyt CD, a także źródłowo-krytyczne wydawnictwa nutowe. Jasnogórska muzyka dawna, wykonywana z dawnych manuskryptów, na dawnych instrumentach, przez dzisiejszych jednak muzyków, wymownie świadczy o bogatych tradycjach muzycznych zakonu oo. paulinów. Dzięki jej prezentacjom i nagraniom na nowo wzrusza pielgrzymów i mieszkańców Częstochowy oraz grono słuchaczy płyt i analizujących ją muzykologów, a co najważniejsze, ponownie przyczynia się do uwielbiania Bożego Majestatu przez wstawiennictwo Maryi Matki – Pani Jasnej Góry.

Remigiusz Pośpiech

Artykuły: